Prawo autorskie

Prawo autorskie stanowi jedną z podstawowych gałęzi prawa własności intelektualnej. W świetle dynamicznego rozwoju społecznego i technologicznego, normy prawa autorskiego, których podstawowym celem jest ochrona praw twórców utworów - dóbr o charakterze niematerialnym, zyskują na znaczeniu w sposób szczególny. Przedmiotowe normy zostały zawarte przez ustawodawcę przede wszystkim w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych, jednakże z uwagi na fakt, że prawo autorskie stanowi część prawa cywilnego, wskazaną regulację uzupełniają w sposób istotny przepisy kodeksu cywilnego.

I. Utwór

Utwór stanowi podstawowe dobro niematerialne chronione przez przepisy prawa autorskiego. Pod pojęciem utworu należy rozumieć każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. Tym samym, uznanie danego wytworu niematerialnego za utwór w rozumieniu prawa autorskiego wymaga spełnienia trzech przesłanek. Po pierwsze, utwór musi stanowić rezultat pracy człowieka, co powoduje, że nie stanowią utworu wszelkie twory przyrody takie jak np. kaskady w jaskiniach. Po drugie, utwór musi zostać ustalony, co oznacza, że powinien on zostać uzewnętrzniony (zakomunikowany) osobom trzecim, chociażby w postaci nieutrwalonej. Wreszcie, dla uznania dzieła za utwór konieczne jest, aby stanowił on przejaw twórczości o indywidualnym charakterze. indywidualny charakter może nadać utworowi twórca, który sięgając po środki artystycznego wyrazu, świadomie wywołał u odbiorców pewien nowy, określony efekt; jego działania nie mogą być wobec tego mechanicznym wyborem istniejących możliwości. Należy jednocześnie podkreślić, że utwór podlega ochronie prawnoautorskiej wyłącznie w takim zakresie w jaki spełnia przesłankę twórczości (indywidualności). W konsekwencji te elementy utworu, które nie posiadają charakteru twórczego - pomimo tego, że stanowią immanentną część utworu - nie podlegają ochronie i mogą być dowolnie eksploatowane przez osoby trzecie.

Przedmiotem prawa autorskiego mogą być w szczególności utwory muzyczne, słowno-muzyczne, fotograficzne, literackie, programy komputerowe, sceniczne, choreograficzne, pantomimiczne, sceniczne oraz audiowizualne (w tym filmowe). Należy zaznaczyć, że ochrona przysługuje twórcy od chwili ustalenia utworu niezależnie od spełnienia jakichkolwiek formalności.

Kancelaria Prawna MHS prowadzi kompleksowe doradztwo prawne w zakresie wszystkich spraw dotyczących utworów. W szczególności, Prawnicy Kancelarii MHS udzielają wyczerpujących porad prawnych w przedmiocie uznania danego wytworu niematerialnego za utwór w rozumieniu prawa autorskiego oraz sposobów jego eksploatacji. Ponadto w ramach stałej obsługi prawnej sporządzamy oraz analizujemy umowy związane z prawem autorskim a także przeprowadzamy audyty prawne dotyczące praw twórców.

II. Autorskie prawa osobiste

Od chwili ustalenia utworu jego twórcy przysługują tzw. autorskie prawa osobiste, które wynikają w sposób naturalny z osobistej więzi pomiędzy twórcą a jego dziełem. Zgodnie z ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, autorskie prawa osobiste chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem, a w szczególności prawo do: 1) autorstwa utworu; 2) oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo; 3) nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania; 4) decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności; 5) nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

Należy jednocześnie zaznaczyć, że w polskim modelu ochrony autorskich dóbr osobistych została ustanowiona ich podwójna ochrona. Mianowicie, twórca może (wedle swojego uznania) skorzystać z ochrony ustanowionej w przepisach ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych lub zdecydować się na ochronę w ramach powszechnych dóbr osobistych na podstawie kodeksu cywilnego.

Zespół Prawników MHS oraz współpracujący adwokaci i radcowie prawni prowadzą kompleksową obsługę spraw dotyczących ochrony autorskich prawa osobistych, przede wszystkim prawa do autorstwa utworu oraz prawa do integralności. Kancelaria Prawna MHS oferuje w szczególności szerokie doradztwo prawne w zakresie umów mających za przedmiot autorskie prawa osobiste.

III. Autorskie prawa majątkowe

Truizmem wydaje się stwierdzenie, że większość twórców prowadzi działalność nie tylko z uwagi na swoją osobistą pasję artystyczną, lecz przede wszystkim w celu osiągnięcia konkretnych korzyści ekonomicznych. Stąd też, możliwość odpłatnej eksploatacji dzieła (zabezpieczona odpowiednimi przepisami prawa i postanowieniami umowy) stanowi niewątpliwie jeden z najistotniejszych impulsów dla tworzenia dzieła. Taki stan rzeczy znajduje swoje odzwierciedlenie w przepisach prawa autorskiego, które przewidują, że (co do zasady) twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu.

Tym samym, co do zasady, każda osoba, która zamierza w jakikolwiek sposób korzystać z utworu powinna uprzednio uzyskać zgodę twórcy (względnie zgodę właściwej organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi), która w praktyce przejawia się w obowiązku zawarcia umowy licencyjnej.

a. umowa licencyjna

Przez umowę licencyjną należy rozumieć taką umowę cywilnoprawną, której przedmiotem jest korzystanie przez licencjobiorcę z utworu na określonych polach eksploatacji. Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych zawiera przykładowy katalog pól eksploatacji. Mianowicie, odrębne pola eksploatacji stanowią w szczególności: 1) w zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu - wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową; 2) w zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami, na których utwór utrwalono - wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy; 3) w zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt 2 - publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym.

Strony umowy licencyjnej posiadają daleko idącą swobodę w określeniu jej kształtu, co dotyczy przede wszystkim swobody w ustaleniu zakresu, czasu i miejsca korzystania z utworu przez licencjobiorcę. W szczególności, umowa licencyjna może przyznawać licencjobiorcy wyłączność do korzystania z utworu na określony polu eksploatacji - w takim przypadku, mamy do czynienia z tzw. licencją wyłączną. Warto podkreślić, że o ile umowa nie stanowi inaczej, uprawiony z takiej licencji może dochodzić roszczeń z tytułu naruszenia autorskich praw majątkowych (w zakresie objętym umową licencyjną). Co ważne, umowa licencyjna wyłączna - w przeciwieństwie do licencji niewyłącznej - wymaga zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności.

Należy podkreślić, że w praktyce obrotu gospodarczego twórcy (przede wszystkim utworów słownych, muzycznych i słowno-muzycznych) najczęściej nie zawierają umów licencyjnych "osobiście", lecz upoważniają do reprezentacji właściwą organizację zbiorowego zarządzania prawami autorskimi, która w ich imieniu zawiera stosowne umowy licencyjnej, co z kolei przekłada się na uzyskiwanie przed twórców tzw. tantiem.

Kancelaria Prawna MHS świadczy kompleksową obsługę prawną odnoszącą się do umów licencyjnych. W zakres usług świadczonych przez zespół Prawników MHS wchodzi zarówno udzielanie porad prawnych dotyczących umów licencyjnych i przygotowywanie projektów takich umów, jak również reprezentacja Klientów w negocjacjach licencji czy postępowaniach sądowych mających za przedmiot roszczenia wynikające z zawartych umów licencyjnych. Kancelaria Prawna MHS świadczy również stałą obsługę prawną w tym zakresie.

b. umowa o przeniesienie majątkowych praw autorskich

W wielu przypadkach stworzenie utworu stanowi nie tyle "przypadkowy" przejaw działalności twórczej danego artysty (twórcy), lecz po prostu zamierzony "efekt" (rezultat) zawarcia umowy o dzieło. Oczywiście nie ma również przeszkód, aby stworzenie dzieła było immanentnie związane ze stosunkiem pracy łączącym strony.

Abstrahując w tym miejscu od regulacji dotyczącej utworów pracowniczych, należy zauważyć, że w przypadku umowy o dzieło, zamawiający (np. wydawca) jest najczęściej zainteresowany uzyskaniem możliwości pełnego dysponowania dziełem, poprzez uzyskanie prawa do dysponowania majątkowymi prawami autorskimi do dzieła. Dlatego też, niejako obok "podstawowej" umowy o stworzenie dzieła, zamawiający zawieraj jednocześnie umowę o przeniesienie majątkowych praw autorskich.

Należy zaznaczyć, że umowa o przeniesienie majątkowych praw autorskich wymaga zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności. Powinna ona wskazywać wyraźnie na to, w jakim zakresie dochodzi do przeniesienia majątkowych praw autorskich, tj. jakich konkretnie pól eksploatacji dotyczy. Co ważne, umowa może dotyczyć tylko pól eksploatacji, które są znane w chwili jej zawarcia. Zasadą jest oczywiście to, że do przeniesienia majątkowych praw autorskich dochodzi odpłatnie (twórcy przysługuje określone wynagrodzenie, które - w zależności od woli stron - ustala się najczęściej albo "z góry", albo jako określony procent od zysków osiąganych przez nabywcę praw autorskich z tytułu eksploatacji dzieła).

Kancelaria Prawna MHS prowadzi kompleksową obsługę prawną w zakresie umów o przeniesienie majątkowych praw autorskich. Prawnicy Kancelarii oraz współpracujący radcowie prawni i adwokaci oferują Klientom doradztwo prawne przy sporządzaniu i analizie przedmiotowych umów jak również reprezentują Klientów w postępowaniach mediacyjnych czy sądowych dotyczących sporów wyrosłych na gruncie umowy o przeniesienie majątkowych praw autorskich.